منو
خانه / ويژه احياي علم «فقه الطب» و «طب» در حوزه / بررسي و تحليل احادیث مرتبط با نوشیدن آب.
تاریخ آخرین بروزرسانی: 23 آگوست 2017 در 11:56 ب.ظ
📣. مقاله/ حجت الاسلام محمد سوری:

بررسي و تحليل احادیث مرتبط با نوشیدن آب.

متن پیش رو یادداشت حجت الاسلام استاد محمد سوری، با موضوع «بررسي و تحليل فقهي احادیث مرتبط با نوشیدن آب» میباشد. در این یادداشت که با نگاهی فقاهی به احادیث این باب نگارش شده است،

ایشان از مدرسین حوزه و اساتید علوم قرآن و حدیث حوزه علمیه قم و از مولفین و پژوهشگران حوزه روایات طبی، فقهي، تفسيري و فلسفي است.


 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

روایات بسیار زیادی در مورد آب وارد شده است. فضیلت آب، آبهای برتر، آبهای منهیه، حالت بدن در حین نوشیدن، مقدار خوردن آب، زمان خوردن آب،  کیفیت نوشیدن آب، ادعیه حین نوشیدن، ظرف آب و ... بخشی از عناوین و ابواب موجود در کتب روایی حاضر است. در این مقاله سعی شده تنها به بیان مقدار(حجم) نوشیدن آب اشاره کرده و بین روایات مرتبط جمع و نتیجه گیری شود.

 

دسته اول: روایات نهی از مطلق کثرت شرب

 

  1. عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تُكْثِرْ مِنْ‏ شُرْبِ‏ الْمَاءِ فَإِنَّهُ مَادَّةٌ لِكُلِّ دَاءٍ.1

امام صادق ع: زیاد آب ننوش چرا که آب جذب کننده هر مرضی است.

مانند آن در حدیث دیگری از کافی بدین شکل نقل شده است:

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَبِيِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع وَ هُوَ يُوصِي رَجُلًا فَقَالَ لَهُ أَقْلِلْ مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ فَإِنَّهُ يَمُدُّ كُلَّ دَاءٍ ... .2

راوی: امام صادق ع در حالی که مردی را نصیحت میکردند، فرمودند: کم آب بنوش چرا که هر مرضی را جذب میکند.

 

به نظر میرسد با توجه به اشتراک مضمون و اشتراک «سهل» در اسناد، واقعه واحدی بوده است که نقل به معنا شده است.

شرح حدیث:

لَا تُكْثِر: دلالت بر کراهت 3 دارد و اطلاق دارد و شیخ حر به آن فتوا داده است. لازمه این بیان ضرورت همیشگی مقدار کم آب برای بدن است. البته مقدار کثیر آن نیز در بعضی شرایط مجوز دارد و مکروه نیست.4

مَادَّة: مقصود ماده اولیه امراض نیست بلکه مقصود معنای لغوی کلمه از ماده « مد » به معنای جذب و کشش و یا از ماده «امداد» به معنی اعانت است. به نظر میرسد « ماده» به معنای کشاننده و جذب کننده  انسب است یعنی نشف مرض  که اساس آن برگرفته از رطوبت است.

لِكُلِّ دَاءٍ: رطوبت بستر شکل گیری امراض جسمانی است. همچنان که خشکی بستر شکل گیری امراض روحی و روانی است. در نتیجه هر کس مزاج مرطوب داشت، استعداد بیشتری برای امراض جسمانی دارد مثل مزاج دم و بلغم. و هر مزاجی که خشک بود استعداد امراض روحی روانی بیشتری دارد مثل صفرا و سودا. هم چنین است هر کس که بدن را با تغذیه ترطیب و تیبیس کند. هم چنین کیفیت سردی استعداد امراض روحی بیشتری دارد. و کیفیت گرمی استعداد امراض جسمی بیشتری را داراست. لذا از بین صفرا و سودا، مشکلات روحی بیشتر مربوط به سوداست و از بین دم و بلغم مشکلات جسمی بیشتر مربوط به دم است. به همین صورت سردی و گرمی های عارضی و تغذیه آن نیز اثر دارد. در نتیجه کیفیت سردی و تری موجود در آب 5طیف وسیعی از بیماری های روحی و جسمی را به همراه خواهد داشت. همچنین اثر رطوبت در تولید امراض بیش از اثر گرماست لذا مزاج بلغم و صفرا بیشتر از بقیه مزاج ها استعداد هر دو نوع بیماری را دارند ولی بلغم بیشتر استعداد امراض جسمانی و صفرا بیشتر استعداد امراض روحی روانی دارد.6

 

  1. عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ الدَّيْلَمِيِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَشْيَمَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَقَلَّ مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ صَحَّ بَدَنُهُ‏.7

امام صادق ع: هر کس کم آب بخورد بدنش سالم میشود.

شرح: سلامت در مقابل داء است که در حدیث پیشین آمد.

 

  1. عَنْهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِيَّاكُمْ وَ الْإِكْثَارَ مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ فَإِنَّهُ مَادَّةٌ لِكُلِّ دَاءٍ قَالَ وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ أَقَلُّوا مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ لَاسْتَقَامَتْ أَبْدَانُهُمْ‏.8

امام صادق ع: از زیاد آب نوشیدن اجتناب کنید چرا که جذب کننده هر مرضی است. و در حدیثی دیگر فرمود: اگر مردم کمتر آب میخوردند بدن هایشان استوار میشد.

شرح: استقامت بدن در مقابل سستی است. سستی معمولا در اثر زیادی بلغم و رطوبت تن ایجاد میشود.

استقامت بدن خود یکی از وجوه سلامت بلکه از امتیازات فرد سالم است.

 

 

دسته دوم: روایت ملاک

عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ الدَّيْلَمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا يَشْرَبْ أَحَدُكُمُ الْمَاءَ حَتَّى‏ يَشْتَهِيَهُ‏ فَإِذَا اشْتَهَاهُ فَلْيُقِلَّ مِنْهُ.9

امام صادق ع: کسی از شما آب نخورد تا اینکه اشتهای آن را داشته باشد. وقتی هم اشتها یافت کم بخورد.

شرح:

ملاک حقیقی نیاز به آب و عدم نیاز به آن و همچنین حجم آب مورد مصرف برای نوشیدن، اشتها و میل به آب است لذا از این حیث دستور مصرف آب با غذا مشابهت دارد. در مورد غذا تا گرسنگی احساس نشده نباید خورد و در مورد آب تا عطش احساس نشود نباید نوشید. همچنین بعد از اشتها باز هم تاکید بر مصرف هر چه کمتر آب است. طبیعتا مصرف کم آب برای هر مزاجی و بدنی و فردی و شغلی به تناسب همان تعریف میشود و بیانی نسبی است.

اشْتَهَاهُ : مقصود از اشتها همان عطش صادق است که با آب خنک برطرف میشود.

 

 

دسته سوم: روایت مجوز مطلق کثرت شرب

 

از طرفی در بعضی کتب معتبر حدیثی، مخالفت صریح با روایات پیشین شده که حکم جواز مطلق کثرت شرب ماء از آن ها برداشت میشود و در ظاهر با اخبار پیشین تعارض دارد:

عَنْهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ‏ أَحْمَدَ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ ع‏ إِنِّي أُكْثِرُ شُرْبَ الْمَاءِ تَلَذُّذاً.10

امام کاظم ع: من از روی لذت زیاد آب مینوشم.

شرح: ممکن است گفته شود لذت همان اشتها است در نتیجه حدیث مذکور با احادیث  کلی منع از کثرت شرب آب تنافی ندارد. همچنین شاید بتوان اکثار شرب را  اطاله مدت شرب و مکیدن آرام آرام آن شمرد. هم چنین وجوه دیگری مثل موافقت کثرت شرب با مزاج خاص امام و به خاطر حرارت زیاد شخصی بیان شده  که قضیه را تبدیل به قضیه شخصیه میکند لکن به نظر میرسد وجوه مذکور محملی ندارند.

به نظر ما وجه درست تر احتمال تصحیف و تبدیل الفاظ حدیث است به اقرب احادیث مشابه و آن حدیث زیر است که متنا و سندا تشابه زیادی با حدیث فوق دارد:

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ ع‏ إِنَّ شُرْبَ الْمَاءِ الْبَارِدِ أَكْثَرُ تَلَذُّذاً.11

امام کاظم ع: نوشیدن آب سرد لذت بیشتری دارد.

 

در نتیجه به نقل کتاب اضبط یعنی نقل کافی اعتماد میکنیم و بیان میکنیم که این حدیث در واقع حدیثی واحد است که در نقل محاسن دچار تصحیفات و تبدیلاتی شده است. در نتیجه مقصود امام ع بیان لذت آب خنک و ترجیح آن نسبت به آب معمولی بوده است در مقابل نظری که مصرف همیشگی آب ولرم یا غیر خنک یا حتی گرم را برای سلامتی تجویز میکنند.12

 

 

دسته چهارم: روایت جواز شرب بر مطلق طعام

 

سَهْلُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ الْبَصْرِيِّ عَنْ أَبِي طَيْفُورٍ الْمُتَطَبِّبِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي الْحَسَنِ الْمَاضِي ع فَنَهَيْتُهُ عَنْ شُرْبِ الْمَاءِ فَقَالَ ع وَ مَا بَأْسٌ بِالْمَاءِ وَ هُوَ يُدِيرُ الطَّعَامَ فِي الْمَعِدَةِ وَ يُسَكِّنُ الْغَضَبَ وَ يَزِيدُ فِي اللُّبِّ وَ يُطْفِئُ الْمِرَارَ.13

ابو طیفور طبیب: بر امام کاظم ع وارد شدم پس ایشان را از نوشیدن آب نهی کردم. حضرت فرمود: آب اشکالی ندارد. آب غذا را در معده میچرخاند و غضب را آرام میکند و بر مغز می افزاید و مره را خاموش میکند.

شرح:

عَنْ أَبِي طَيْفُورٍ الْمُتَطَبِّبِ: طبیعتا مراد طبیب نهی حضرت از اکل بر طعام (بلافاصله بعد از غذا) بوده است نه بعد از  هضم آن. چرا که دلیلی ندارد که طبیبی از چنین چیزی نهی کند همچنین قید « فی المعده» گویای این مطلب است.  به هر حال در این تعبیر مجوز استفاده از آب همراه غذا استفاده میشود که به مورد بعد از طعام و بلافاصله بعد از آن اکتفا میکنیم 14 گوییا این مطلب از موارد اختلاف طب سنتی آن عصر و به تعبیری اشتباهات ایشان است که توسط ائمه ع اصلاح شده است.

مَا بَأْسٌ بِالْمَاءِ: یعنی ایرادی ندارد و این تعبیر در این مورد یا به معنای نفی کراهت احتمالی یا نفی ایراد طبی است.15

در این حالت مقام بیان حدیث، بیان مقدار نیست ولی به علت حکم به جواز مصرف  به اقل آن اکتفا میشود. یعنی مصرف مقدار کمی آب بعد از غذا و قبل هضم16 اشکال ندارد بلکه مفید است.

هُوَ يُدِيرُ الطَّعَامَ فِي الْمَعِدَةِ: مراد از طعام همان غذای مطبوخ است که به نظر میرسد مقصود از چرخش آن در معده کمک رطوبت آب به مراحل هضم در جابجایی مواد باشد.

مشخص است که آبی که حضرت میل فرموده اند بعد از طعام بوده است و نه در حالتی که معده از غذای مطبوخ خالی است.

در یکی از کتب طبی چنین آمده است:

و قد خلق اللّه تعالى في أسفل المعدة خرقا واسعا فينضم حين الشبع انضماما شديدا و تكثر الحرارة فينحل الغذاء و يلطف بواسطة الرطوبة فينهضم و ينزل من ذلك الخرق قليلا قليلا إلى الأمعاء، و متى قلّت الرطوبة في المعدة بقي الطعام فيها يابسا مع كثرة الحرارة فتلتهب الرطوبة و تستدعي بالماء و هو العطش‏ المعروف‏ فإن لم يحصل مادة الماء نشفت الحرارة جميع الرطوبات الأصلية فكان سببا للهلاك، و إن حصل مادة الماء عملت الطبيعة بواسطة الرطوبة فينهضم باقي الطعام كله إلى الأمعاء 17

 

و خداوند تبارک و تعالی در پایین ترین قسمت معده حفره وسیعی قرار داده که موقع سیری به شدت به هم جمع میشود و حرارت آن زیاد میشود تا غذا را تحلیل ببرد و به واسطه رطوبت غذا لطیف شده و هضم میشود و از آن سوراخ کم کم به سوی روده ها فرو می آید. وقتی که رطوبت در معده کم باشد غذا در آن همراه با کثرت حرارت به صورت خشک باقی میماند لذا ملتهب شده و طلب آب میکند که این همان معنای عطش است. در این حالت اگر آب به بدن نرسد حرارت معده از رطوبات اصلی (رطوبت غریزی) بدن استفاده میکند که موجب هلاکت است. و اگر آب به بدن برسد طبیعت به واسطه آن رطوبت، همه باقی مانده غذا را هضم میکند و به سمت روده ها میفرستد.

 

يُسَكِّنُ الْغَضَبَ ... وَ يُطْفِئُ الْمِرَار: بین خاموش ساختن مره  که عامل سفه و غضب است با تسکین غضب ارتباط سبب مسببی وجود دارد.

يَزِيدُ فِي اللُّبّ: مزاج مغز سرد و تر است و برای تغذیه خود حتما به آب نیاز دارد. «خشک مغزی» اساسا نوعی بیماری است که بر اثر قلت رطوبت ایجاد میشود و آثار روحی روانی و البته جسمانی نامساعدی دارد.

 

دسته پنجم: روایات لا باس (مجوز کثرت شرب بر طعام کثیر):

 

  1. عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ يَاسِرٍ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ ع‏ عَجَباً لِمَنْ أَكَلَ مِثْلَ ذَا وَ أَشَارَ بِيَدِهِ وَ لَمْ يَشْرَبْ عَلَيْهِ الْمَاءَ كَيْفَ لَا تَنْشَقُّ مَعِدَتُهُ.18

امام رضا ع: باعث شگفت است که کسی اینطور میخورد -  و با دست شریف خود به مقدار آن اشاره کردند – و آب روی آن نمینوشد چگونه معده اش پاره نمیشود.

 

  1. عَنْهُ عَنْ يَاسِرٍ الْخَادِمِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِكَثْرَةِ شُرْبِ الْمَاءِ عَلَى الطَّعَامِ وَ أَنْ لَا يُكْثَرَ مِنْهُ وَ قَالَ أَ رَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا أَكَلَ مِثْلَ ذَا طَعَاماً وَ جَمَعَ يَدَيْهِ كِلْتَيْهِمَا لَمْ يَضُمَّهُمَا وَ لَمْ يُفَرِّقْهُمَا ثُمَّ لَمْ يَشْرَبْ عَلَيْهِ الْمَاءَ أَ لَيْسَ كَانَتْ تَنْشَقُّ مَعِدَتُهُ‏.19

امام رضا ع: زیاد نوشیدن آب بر روی غذا اشکالی ندارد و اینکه زیاد ننوشد و فرمود: آیا موافق نیستی اگر مردی اینگونه بخورد – و میان هر دو دست شریف خود را جمع کردند به نحوی که به هم نرساندند و کاملا جدا نیز نکردند –  سپس بر آن آب ننوشد، آیا معده اش پاره نمیشود؟!

 

  1. عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ يَاسِرٍ الْخَادِمِ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِكَثْرَةِ شُرْبِ الْمَاءِ عَلَى الطَّعَامِ وَ لَا تُكْثِرْ مِنْهُ عَلَى غَيْرِهِ وَ قَالَ أَ رَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا أَكَلَ مِثْلَ ذَا وَ جَمَعَ يَدَيْهِ كِلْتَيْهِمَا لَمْ يَضُمَّهُمَا وَ لَمْ يُفَرِّقْهُمَا ثُمَّ لَمْ يَشْرَبْ عَلَيْهِ الْمَاءَ كَانَ يَنْشَقُّ مَعِدَتُهُ.20

امام رضا ع: زیاد نوشیدن آب بر روی غذا اشکالی ندارد ولی پشت سر خوردنی دیگری آب بسیار ننوش. و فرمود: آیا موافق نیستی اگر مردی اینگونه بخورد – و میان هر دو دست شریف خود را جمع کردند به نحوی که به هم نرساندند و کاملا جدا نیز نکردند – سپس بر آن آب ننوشد معده اش پاره میگردد.

به نظر میرسد که هر سه حدیث با وجود منابع مختلف و اختلاف الفاظ و تعابیر، واقعه واحدی اند و در حقیقت یک حدیث اند که با اندک تفاوتی نقل شده اند و شباهت متن و سند ( به علت وجود «یاسر») موید ماست. لذا به شرح نقل معتبر تر و درست تر و اضبط که همان نقل سوم است پرداخته و ضعف نقل های اول و دوم را با نقل سوم تفسیر میکنیم:

شرح:

لَا بَأْسَ بِكَثْرَةِ شُرْبِ الْمَاءِ: یعنی مصرف زیاد آب در این مورد خاص مکروه نیست یا اشکال طبی ندارد.

علی الطعام: ابتدا برداشت مطلق طعام (کثیر یا قلیل) میشود ولی در ادامه حدیث  به خاطر اشاره حضرت با دست مبارک خود به غذای حجیم و زیاد، به همان اکتفا میشود. در نتیجه مراد طعام کثیر است. در این مطلب دو قید طعام بودن( مطبوخ بودن) و کثیر بودن(حجیمی غذا) هر دو مد نظر است.

لَا تُكْثِرْ مِنْهُ عَلَى غَيْرِهِ: یعنی عدم جواز کثرت شرب بر غیر طعام کثیر.  غیر آن شامل طعام قلیل و علی الریق - یا ناشتا که فقدان طعام است - و غیر مطبوخات مانند میوه و مواد خام و ... میشود.

أَكَلَ مِثْلَ ذَا: فرموده حضرت است که به حجم زیاد طعام اشاره میکنند.

وَ جَمَعَ يَدَيْهِ كِلْتَيْهِمَا لَمْ يَضُمَّهُمَا وَ لَمْ يُفَرِّقْهُمَا: سخن راوی است که حالت امام در حین اشاره به حجم را بیان کرده است. یعنی دو دست را به هم نرسانده ولی زیاد هم بین آنها فاصله نینداخته است که اشاره به پر کردن شکم بیش از ظرفیت آن دارد.

ثُمَّ لَمْ يَشْرَبْ عَلَيْهِ: مقصود مصرف آب بلافاصله بعد از غذاست. که از «ثم» و «علیه» قابل برداشت میباشد.

الماء: در اینجا مطلق آب آمده است و بنابر بیان خود روایت به تعبیر «لَا بَأْسَ بِكَثْرَةِ شُرْبِ الْمَاء» کثرت شرب آب مد نظر بوده است.

كَانَ يَنْشَقُّ مَعِدَتُهُ: تعبیری همراه با مبالغه و عرفی است. این حدیث در جمع با حدیث دسته چهارم و تعبیر « هُوَ يُدِيرُ الطَّعَامَ فِي الْمَعِدَة» چنین معنا میشود که خاصیت آب چرخش طعام در معده است. لذا در صورت عدم وجود آن، طعام در مکان خود باقی میماند و با تجمیع مقادیر زیاد غذای خام و پخته و اخلاط ردیئه به شدت متورم میشود به نحوی که توقع پارگی آن میرود.

 

 

دسته ششم: روایت شرب بعد تمر

 

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيِّ عَنْ أَبِي دَاوُدَ الْمُسْتَرِقِّ عَمَّنْ حَدَّثَهُ‏ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَدَعَا بِتَمْرٍ فَأَكَلَ وَ أَقْبَلَ يَشْرَبُ عَلَيْهِ الْمَاءَ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ لَوْ أَمْسَكْتَ عَنِ الْمَاءِ فَقَالَ إِنَّمَا آكُلُ التَّمْرَ لِأَسْتَطِيبَ عَلَيْهِ الْمَاءَ.21

راوی: نزد امام صادق ع بودم پس حضرت خرمایی خواستند و میل فرمودند و شروع کردند به نوشیدن آب روی آن. پس به ایشان عرض کردم فدایت شوم بهتر است آب ننوشی. پس فرمودند: خرما خوردم تا نوشیدن آب روی آن را خوب و نیکو یابم.

شرح:

لو امسکت عن الماء: سخن راوی است و دلالت دارد که در ذهن مردم آن زمان خوردن آب با مطلق خوردنی ها اشکال داشته است. طبیعاتا باید این مطلب را از آموزش های طب معاصر خودشان - که همان طب سنتی یا طب العرب است- گرفته باشند.

إِنَّمَا آكُلُ التَّمْرَ لِأَسْتَطِيبَ عَلَيْهِ الْمَاء: یعنی خرما مقدمه نوشیدن آب بوده است و به نحوی برای خالی نبودن معده از غذا و رها نگشتن آب در معده و روده از خرما که خود نوعی غذاست و معده را پر میکند و باعث امساک آب در معده میشود و مصلح مزاج آن است استفاده شده است.

در نتیجه در جمع این حدیث با تعبیر « لا تکثر منه علی غیره» در روایات پیشین(دسته پنجم)، یا مورد خرما را از موارد غیر مطبوخ استثنا میکنیم و حکم به جواز کثرت شرب بر آن میکنیم.22 یا آن را از موارد مطبوخ میشماریم و حکم به جواز کثرت شرب ماء بر آن میکنیم.23 یا آن را از موارد غیر مطبوخ دانسته و حکم به جواز قلت شرب با آن میکنیم در صورت اخیر حدیث تمر تنها از باب مصداق یابی به ما کمک کرده است و ممکن است بسیاری خوردنی های دیگر با آن در این خاصیت مشترک باشند.

در هر حال مزاج خرما گرم و خشک است و با مزاج سرد و تر آب همخوانی دارد. و لذا هر چند خوردن آب بعد از میوه ها و مواد خام نیکو نیست اما خوردن آب بعد از خرما تفاوت دارد. در این حالت نیز میتوان به کمترین مقدار آب که متناسب با حجم اکل تمر باشد اکتفا کرد. و الله اعلم

 

 

دسته هفتم: روایات نهی از شرب کثیر بر طعام چرب

 

  1. عَنْهُ عَنِ النَّوْفَلِيِّ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ص إِذَا أَكَلَ الدَّسَمَ أَقَلَّ شُرْبَ الْمَاءِ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ لَتُقِلُّ مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ قَالَ هُوَ أَمْرَأُ لِطَعَامِي‏24

پیامبر اکرم ص وقتی چربی میخورد کم آب مینوشید. پس گفته شد ای رسول خدا شما کم آب مینوشی! فرمود: این برای غذایم گواراتر است.

شرح:

الدَّسَم: طعام چرب

أَمْرَأُ لِطَعَامِي: در کتب لغت آمده است: «يقال: مَرَأَني‏ الطعامُ و أَمْرَأَني‏ إذا لم يَثْقُل على المَعِدة و انْحَدَر عنها طَيِّبا»25 گفته میشود: مَرَأَني‏ الطعامُ و أَمْرَأَني: وقتی که (غذا) بر معده سنگین نیاید و به خوبی از آن خارج ( و دفع) شود.

در نتیجه خوردن آب زیاد به صورت خاص بعد از طعام مطبوخ چرب توصیه نمیشود لذا «غذای چربِ حجیم»26 از حکم روایات مجوز کثرت شرب بر طعام کثیر خارج است27. چرا که روایات فوق دلیل و ملاک جدید و هم عرض آن خواهد بود که کثرت شرب بر مطلق طعام چرب ( کم حجم و زیاد) را منع میکند.

 

  1. عَنْهُ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ: شُرْبُ الْمَاءِ عَلَى أَثَرِ الدَّسَمِ يُهَيِّجُ الدَّاءَ.28

(امام) فرمود: نوشیدن آب پشت سر چربی (غذا) مرض را تحریک میکند.

شرح: حدیث مرفوعه و سند رجالی آن ضعیف است29 و نام امام گوینده حدیث مشخص نیست و لکن به اعتبار کتاب معتبر قدیمی به آن اعتماد میکنیم و مضمون آن نیز با اصول کلیه طب موافق است.

مقصود از این حدیث در جمع با حدیث قبلی (حدیث اول از همین دسته) شرب کثیر آب است. و در جمع با احادیث دسته اول چنین به نظر میرسد که نهی از مطلق کثرت شرب که مورث داء است در موردی که غذا چرب هم پیش از آن خورده باشیم تشدید میشود30 و مورث داء بیشتری است. چرا که چربی نیز سرد و تر است و به سردی و تری آب دامن خواهد زد و هضم آن نیز بسیار مشکل تر خواهد شد.

 

 

دسته هشتم: روایت ثلث بطن

 

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ صَالِحٍ النِّيلِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ... فَإِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ طَعَاماً فَلْيَجْعَلْ ثُلُثَ بَطْنِهِ لِلطَّعَامِ وَ ثُلُثَ‏ بَطْنِهِ لِلشَّرَابِ‏ وَ ثُلُثَ‏ بَطْنِهِ لِلنَّفَسِ ... .31

امام صادق ع: ... پس وقتی کسی از شما غذا خورد باید یک سوم شکمش را برای غذا و یک سوم شکم را برای نوشیدنی و یک سوم شکم را برای تنفس قرار دهد ... .

شرح:

در این روایت به صورت ویژه به مقدار خاصی از مطلق نوشیدنی –  که از مصادیق اتم آن آب است –  سفارش شده است. بنابر سیاق روایت، مقصود از آن خوردن آب همراه طعام است و ممکن است از مفسرات کثرت شرب بر طعام حجیم و قلت شرب بر طعام قلیل محسوب گردد.

ثُلُثَ بَطْنِهِ لِلطَّعَامِ وَ ثُلُثَ‏ بَطْنِهِ لِلشَّرَاب: یعنی اجتماع طعام و شراب از نظر طبی ممنوع نیست.

ثُلُثَ‏ بَطْنِهِ لِلنَّفَس: تحدید مقدار مجاز طعام و شراب است. در این حالت کثرت شرب آب بر طعام نباید به حدی باشد که از مقدار غذا بیشتر شود یا جای نفس را تنگ کند همچنین حدیث دلالت بر نقش شکم در تنفس کامل و مطبوع دارد.

 

شرحی کلی بر احادیث دسته اول تا سوم:

بنابر نظر طب روز مصرف روزانه هشت لیوان آب کمک وافری به سلامتی بدن میکند. بنابر روایات دسته اول و نظریه فقه مقارن32، این دستور العمل به طور کلی غلط و باطل است هر چند ممکن است این مقدار برای شخصی با مزاج صفرا در شغلی مثل نانوایی در فصلی مثل تابستان و شرایطی مانند آن متعادل باشد اما به عنوان نسخه عمومی و قابل ارائه به همگان نیست خصوصا در شرایط کنونی که اکثر معده ها به علت تغذیه نادرست دچار سوء مزاج سرد هستند. طب سنتی در این مطلب با روایات موافق است و برای مصرف زیاد آب مضرات و بیماری های گوناگونی ذکر کرده است.

 

شرحی کلی بر احادیث دسته چهارم تا هشتم:

نظر اطباء سنتی مبنی بر ممنوع بودن نوشیدن آب همراه غذا دو نوع توجیه دارد:

  1. مصرف آب باعث پاک شدن سنسورهای زبان که کمک کننده مغز برای شناسایی آنزیم های مورد نیاز برای تولید در معده است میشود.
  2. تضعیف صفرای معده و عملکرد آنزیم ها به علت ترقیق آنها در معده و پایین آوردن حرارت معده و در نتیجه خوب تحلیل نرفتن غذا و خام ماندن آن و تولید خلط فاسد.

دلیل اول مخصوص شرب آب در میان غذاست و دومی مطلق است و شامل میان غذا و بعد غذا (قبل بسته شدن معده و اتمام هضم) میباشد.

روایات اخیر مربوط به قسم دوم است و خوردن آب بعد از غذا (قبل شروع هضم) را درست میشمرد. توصیه روایات ناظر به افراد سالم است و توصیه های تغذیه ای است و نه درمانی. لذا مساله برای معده های بسیار حار و خشک و معده های بلغمی در تجویز مقدار و زمان آب تا حدی متفاوت است. و ممکن است بسیاری تجربیات طب سنتی را بر این وجه حمل کنیم همچنین ممکن است تجویز به کثرت شرب را نسبی بدانیم ولی به هر حال برداشت  جواز اصل شرب علی الطعام از روایات قابل خدشه نیست که همین مقدار هم با نظر طب سنتی موافقت ندارد.

 

نتیجه نهایی:

به طور کلی خوردن آب زیاد ممنوع است. شروع به مصرف آب دائر مدار احساس عطش حقیقی و حرارت و اشتهای به آب است و پیش از آن به هیچ وجه توصیه نمیشود که حتی به مقدار کم آب مصرف شود. بعد از احساس نیاز توسط بدن، توصیه آن است که مقدار کمی آب نوشیده شود. خصوصا در حالتی که معده خالی از طعام باشد33. تشخیص حد زیادی و کمی، حسب افراد مختلف و شغل و مزاج ایشان و حتی اعراض نفسانی متفاوت است و قضیه ی شخصیه است.

بعد از غذای حجیم (یعنی قبل از شروع به هضم و در پایان اکل) اشکالی ندارد که آب زیادی خورده شود. زیادی یعنی تناسب آن با حجم غذای مصرفی و نباید به نحوی باشد که راه نفس را تنگ کند و یا بر طعام غلبه کرده و طعام را فاسد سازد بلکه باید کمک کننده به هضم غذا باشد.

بعد از غذای کم حجم میتوان کمی آب خورد این حکم مبتنی بر گرفتن مفهوم مخالف از روایات دسته پنجم به تایید و قرینه بلکه دلالت روایات دسته چهارم و هشتم است.

بر روی غذای چرب مصرف آب کم توصیه میشود.

بر روی غذای غیر چرب بنا به ملاک حجم عمل میشود این حکم مبتنی بر عدم جواز اخذ مفهوم مخالف از روایات دسته هفتم به تایید عقل است که آن را باعث تناقض34 و مخالف اصل 35دانسته و صورت مخالف را مسکوت عنه میشمارد لذا در آن به حکم حجم عمل میشود.

در نتیجه بر روی غذای زیاد و غیر چرب، زیاد آب بخورد. بر روی غذای زیاد و چرب، کم آب بخورد. بر روی غذای کم و غیر چرب، کم آب بخورد. بر روی غذای کم و چرب، کم آب بخورد.

البته در تجویز مصرف کم آب در غذای زیاد و چرب با غذای کم و چرب از این جهت تفاوت وجود دارد که در صورت اول(غذای زیاد و چرب) به نسبت بیشتری میتوان آب مصرف کرد تا صورت دوم(غذای کم و چرب) که دلیل آن تفاوت حجم است.36

در همه این صور زیادی و کمی با روایت دسته هشتم (ثلث بطن) و دوم (ملاکیت اشتها) و حالات شخصیه افراد تحدید37 میشود. 

همچنین میتوان گفت بر روی شکم بدون غذا و یا ناشتا38 حد الامکان آب نخورد چرا که به سرعت جذب کبد و مغز و مفاصل میشود و حرارت غریزی بدن را کاهش میدهد و اگر از حرارت معده اذیت بود به مقدار بسیار کم و با دمای معمولی یا به صورت جوشیده سرد شده مصرف کند و یا آب را دهان بگرداند و ننوشد. البته برای معده صفراوی39 که به دلیل حرارت بالا اشتهای او کم شده ممکن است خوردن مقدار کمی آب قبل از غذا را تجویز کنیم همچنین برای کسی که مدتی از خوردن غذا محروم مانده و معده او صفرا ترشح کرده تا اخلاط فاسد معده شسته شود.

خوردن آب بعد از ریاضت و بعد خواب و حمام نیز همین حکم را دارد.

همچنین قبل از خواب بهتر است آب نخورد خصوصا آب سرد چرا که خواب را به تاخیر می اندازد و طبیعت را به تدبیر آب مشغول میکند و خواب را سنگین میکند.

بر روی غذای غیر مطبوخ مانند میوه ها و مواد خام40 حد الامکان آب نخورد مگر خرما که میتواند بنا بر ملاک روایت دسته هشتم و پنجم به تناسب حجم آن آب بخورد و معامله طعام با آن کند.

در هر حال اصل بر آن است که آب با غذای مطبوخ همراه شود و در غیر آن مصرف آب به مقدار زیاد توصیه نمیشود. حال چه بهتر که غذای مطبوخ خود واجد آب باشد لذا غذاهایی مانند آش و سوپ از سالم ترین غذا هستند. البته مصرف مستقیم خود آب برای بدن لازم است که شرح آن گذشت.

 

و الله علی ما نقول وکیل

                                                                                                محمد سوری

                                                                                                ذی الحجه 1438

 



پاورقی:

 

1- الكافي (ط - الإسلامية) ؛ ج‏6 ؛ ص382، ح4

 

2- الكافي (ط - الإسلامية) ؛ ج‏6 ؛ ص382، ح2

 

3- این کراهت برای نوشیدن آب بعد اکل دسومات(چربی ها) تشدید میشود و روایات آن خواهد آمد.

 

4- با تعبیر «لا باس» و «ما باس» کراهت آن در بعضی موارد رد شده که روایات آن خواهد آمد.

 

5- بر فرض زیاده روی در مصرف

 

 6- قابل ذکر است که مقصود از خشکی همان قلت و ناچیزی رطوبت است و مقصود از سردی همان قلت و ناچیزی حرارت است. چرا که در حقیقت کیفیتی جز همان گرما و رطوبت وجود ندارد. لذا برای تسهیل در تکلم و فهم سریع، اصطلاحا  به کمی حرارت، سردی میگوییم و به کمی رطوبت خشکی. در نتیجه بحث فوق مبتنی بر تسامح و نسبی بوده و مقصود از آن ارائه معیار دقیق غیر قابل خلاف نیست.

 

7- المحاسن ؛ ج‏2 ؛ ص572، ح12

 

8- المحاسن ؛ ج‏2 ؛ ص571، ح9

 

9- المحاسن ؛ ج‏2 ؛ ص571، ح8

 

10- المحاسن ؛ ج‏2 ؛ ص570 و 571، ح6

 

11- الكافي (ط - الإسلامية) ؛ ج‏6 ؛ ص382، ح1

 

12- بر این اساس لذت به معنای ملائمت و موافقت با مزاج سالم است. و هر چه مزاج گرم تر آب سردتر مناسب است و براي مزاج سردتر آبی که کمتر خنک باشد و نه آب گرم.

 

13- الكافي (ط - الإسلامية) ؛ ج‏6 ؛ ص381، ح2

 

14- یعنی شرب بین طعام را از آن برداشت نمیکنیم و به قدر متیقن اکتفا میکنیم. البته این برداشت با تعبیر « لم یشرب علیه الماء» در روایات آتی همخوانی دارد که خواهد آمد.

 

15- شرح معنای لاباس در ادبیات ائمه ع در مقاله ای جداگانه ای با موارد استعمال حضرات بیان شده است.(ر.ک)

 

16- یعنی قبل از شروع هضم که بین 20 دقیقه الی 30 دقیقه بعد از اتمام غذا با بسته شدن دهانه معده شروع میشود و تا انحدار کامل طعام و تبدیل به اخلاط ادامه دارد.

 

17- الرحمة في الطب و الحكمة ؛ ص9

 

18- الكافي (ط - الإسلامية) ؛ ج‏6 ؛ ص 382، ح4

 

19- المحاسن ؛ ج‏2 ؛ ص572، ح16

 

20- الكافي (ط - الإسلامية) ؛ ج‏6 ؛ ص382، ح3

 

21- الكافي (ط - الإسلامية) ؛ ج‏6 ؛ ص381 و 382، ح3

 

22- یعنی استثناء خرما از حکم روایت پیشین به خاطر وجود دلیل مخصص.

 

23- چه اینکه خرما در آفتاب و زیر نور خورشید میپزد و میرسد و مزاج آن مصلح مزاج آب است. در این حالت  موضوع حکم پیشین را توسعه داده ایم.

 

24- المحاسن ؛ ج‏2 ؛ ص572، ح13

 

25- لسان العرب، ج‏1، ص 154

 

26- یعنی هم چرب باشد و هم به میزان زیاد از آن خورده شود.

 

27- یعنی به مجرد کثیر بودن و حجیم بودن، آن را در حکم روایات دسته پنجم داخل نمیکنیم.

 

28- المحاسن ؛ ج‏2 ؛ ص572، ح14

 

29- مثل این مشکل در حدیث اول هم وجود دارد که به دلیل مطرح شده مقبول ماست.

 

30- علت تشدید تعلق دو نهی بر آن است لذا کراهت آن مشدد است.

 

31- الكافي (ط - الإسلامية) ؛ ج‏6 ؛ ص269 و 270، ح9

 

32- شرح این مطلب در مقاله جایگاه طب مدرن به عنوان فقه مقارن در مسیر تفقه طبی به صورت مستدل خواهد آمد.

 

33- خصوصا بنا بر تفسیر روایات دسته اول بر صورت خالی بودن معده از طعام. طبیعتا در این حالت به اقل مقدار در صورت لزوم و اشتها اکتفا میشود.

 

34- در حالتی که غذای غیر چرب کم حجم مصرف شود. بر این اساس مجبور میشویم کمی حجم را نادیده گرفته و حکم به زیادی مصرف آب کنیم.

 

35- اصل بر کم خوردن آب است.

 

36- در نتیجه بنا بر اهمیت و ترجیح ملاک دسم بر ملاک حجم، میتوان از مجوز مصرف آب بیشتر به سمت کمتر - به ترتیب - چنین رتبه بندی کرد:

  1. غذای حجیم غیر چرب
  2. غذای کم حجم غیر چرب
  3. غذای حجیم چرب
  4. غذای کم حجم چرب

شامل شغل و مزاج و ... .

 

بنا بر « لا تکثر منه علی غیره» در روایات دسته پنجم

 

همچنین سوداوی با ملمس حار که بر اثر تنگی مسام حرارت یافته

 

باز هم بنا بر « لا تکثر منه علی غیره» در روایات دسته پنجم

 

 

 

 

- پیوندها:
- ارتباط مستقیم با معاونت ارتباطات:
امارگیر وبلاگامارگیر سایتتقویم و ساعت
مشاهده آمار وبسایت
تماس با ما:
آدرس:
قم - خیابان صفاییه - کوچه 15
تلفن:
09107555328
پست الکترونیکی:
Tebona@chmail.ir
سامانه پیامکی :
216 54 5000
طراحی :
برگرفته شده از موسسه فقاهت