منو
خانه / ويژه احياي علم «فقه الطب» و «طب» در حوزه / بررسی انتساب کتاب التوحید به مفضل بن عمر.
تاریخ آخرین بروزرسانی: 6 آگوست 2018 در 12:41 ق.ظ
📣. مقاله علمی/ استاد محمد کاظم رحمتی:

بررسی انتساب کتاب التوحید به مفضل بن عمر.

متن پیشرو بازخوانی یک مقاله علمی - پژوهشی، در خصوص میزان اعتبار کتاب توحید مفضل و انتساب آن مفضل بن عمر  است.

این پژوهش توسط جناب آقای محمد کاظم رحمتی نگارش شده است. این مقاله را میتوانید با کلیک بر روی عنوان (مفضل بن عمر و کتاب التوحید) دانلود نمایید.
در این مقال ما به بخشی از این پژوهش پرداخته ایم تا با نگاهی دوباره به این دست پژوهش ها گامی برای احیای میراث معتبر حدیثی شیعه در علم طب و نقد و بررسی متون حدیث نمایی که به نام ائمه علیهم السلام وارد مجامع حدیثی شیعه شده است پرداخته باشیم.
توجه شما را به خلاصه پژوهش (مفضل بن عمر و کتاب التوحید) جلب میکنیم:


 

چکیده مقاله:

نوشتار حاضر در صدد نشان دادن ریشه و خاستگاه متن کتاب فَکِّر / التوحید منسوب به مفضل بن عمر جعفی است و با قید احتمالا از تأثیر پذیری کتاب مفضل از متنی عربی و تألیف یکی از نسطوریان عراق به نام جبرائیل بن نوح انباری و کتاب «الفکر و الاعتبار» وی با ذکر شواهدی نسخه شناسانه سخن رفته است. همچنین پژوهش حاضر در صدد نشان دادن اهمیت ارزیابی و داوری های رجالیان کهن و لزوم توجه بیشتر به آراء آنها و شیوۀ فهرستی قدما در بررسی اصالت متون می باشد.


نوشتار حاضر با قید احتمالا در صدد نشان دادن متنی به نام «کتاب الفکر و الاعتبار فی الدلائل علی الخالق و ازالة الشکوک فی تدبیره عن قلوب المسترشدین» تألیف جبریل بن نوح بن ابی نوح نصرانی انباری است، که شاید در سنت مسیحیان عراق (قرن سوم) تألیف شده اما به دلیل برخی خصات های خاص آن مورد توجه مسلمانان قرار گرفته و ضمن شکل گیری تحریری شیعی از آن (مشهور به توحید مفضل)، تحریری مختصر با حذف مقدمه تهذیب گر متن و با انتساب به جاحظ در بین اهل سنت و همین تحریر به علاوۀ تحریر کاملتر مشتمل بر مقدمۀ تهذیب گر نسخه با انتساب به جاحظ در میان زیدیه متداول بوده است.


در حالی که تشابه میان کتاب «الفکر و الاعتبار» و کتاب «فَکِّر؛ کتاب فی بدء الخلق و الحث علی الاعتبار» بسیار چشمگیر است و وابستگی میان دو متن به گونه ای است که باید یکی را تحریر اندک متفاوت تر از دیگری دانست. آنچه که دربارۀ انتساب کتاب با توجه به تداول تحریرهای بسیار نزدیک از آن در چهار سنت فکری متفاوت (مسیحیان نسطوری شمال عراق، شیعیان، نصیریان و اهل سنت) می توان گفت، شناخته بودن متن است.


نجاشی که متن را به وضوح می شناخته، طریق خود را به کتاب ذکر کرده اما طریق مذکور از طرق روایت های اصلی مواریث کهن شیعه نبوده است. دو سدۀ بعد رضی الدین ابن طاووس از متن به عنوان اثری که باید همواره در دسترس بود یاد کرده و همراه داشتن نسخه ای از آن را در سفر توصیه کرده است. با این حال ابن طاووس طریق متصلی به اثر اخیر نداشته کما اینکه بسیاری از آثار کهن تر شیعی نقل شده توسط او به صورت وجاده است و اساسا شاید توصیف دقیق کتابشناسی آثاری که عموما ابن طاووس از آنها نقل کرده، ناشی از همین نداشتن طریق متصل در روایت آثار باشد که باعث شده او به توصیف ظاهری آثار دقت فراوانی نشان دهد چرا که شیوۀ متداول در عصر او تنها ذکر طریق در روایت آثار بوده است.


در وضعیت کنونی تحقیق، هنوز نمی توان در خصوص خاستگاه اصلی متن کتاب التوحید به صراحت و قاطعیت سخن گفت، اما تا حدوی مشخص است که عالمی شیعی از قرن سوم یا چهارم و به احتمال قوی «علی بن حاتم قزوینی» شخصی باشد که با استفاده از تحریر مختصر کتاب «الفکر – تحریر نخست کتاب توسط جبرائیل بن نوح انباری» که غیر از تحریر دیگر و اصلاح شده کتاب است (تحریر مفصل)، و با استفاده از شهرت داشتن نام مفضل و روایات چندی در خصوص ابن ابی العوجا، تحریر فعلی از کتاب را پدید آورده باشد. مشهور بودن متن اخیر با کمی تغییر در میان مسیحیان نسطوری عراق نیز مطالب قابل تأمل دیگر است و نسخۀ اخیر دست کم از جهت اهمیت برای تصحیح مجدد کتاب التوحید مفضل با توجه به قدمت آن (قرن هفتم) در مقایسه با نسخه های متاخر کتاب التوحید مفضل (از قرن یازدهم به بعد) سودمند است.


همچنین اهمیت بسیار مهم در خصوص منشاء کتاب التوحید، لزوم توجه جدی به داوری های اصحاب فهارس است که ماحصل دیدگاه های آنها در دو کتاب فهرست شیخ طوسی و نجاشی به دست ما رسیده و در حقیقت آنها را باید اجماعیات طائفه دانست، می باشد. فهرست شیخ طوسی در حقیقت ناظر به فهارس اصلی آثار روایی اصحاب و تحریر های متداول است که در نتیجه کوشش و تلاش های سختگیرانه سر حلقه های اصلی روایات میراث تشیع و برجستگانی چون ابن ابی عمیر، حمید بن زیاد، ابن ولید قمی و هارون بن موسی تلعکبری است که در خصوص برخی از آنها خاصه ابن ابی عمیر باید نقشی بیش از راوی در نظر گرفت و به احتمال قوی بر اساس برخی قرائن وی در تهذیب و بازنگری روایات نقشی بسیار مهم داشته که چندان هنوز مورد توجه قرار نگرفته است.

 

- پیوندها:
- ارتباط مستقیم با معاونت ارتباطات:
امارگیر وبلاگامارگیر سایتتقویم و ساعت
مشاهده آمار وبسایت
تماس با ما:
آدرس:
قم - خیابان صفاییه - کوچه 15
تلفن:
09107555328
پست الکترونیکی:
Tebona@chmail.ir
سامانه پیامکی :
216 54 5000
طراحی :
برگرفته شده از موسسه فقاهت