تاریخ آخرین بروزرسانی: 12 سپتامبر 2025 در 6:40 ب.ظ
آسیبشناسی و نقد باور به چشم زخم
ترویج و هراس از «چشمزخم» در سالهای اخیر، بهویژه در فضای مجازی، بیشتر از سوی جریانهای اخباریمسلک و کمدانش در حوزه علوم حدیث صورت گرفته است؛ جریاناتی که بهجای پایبندی به قواعد نقد حدیث و معناشناسی قرآنی، با هراسافکنی و عرضه نسخههای طبی و تعویذیِ نامعتبر، ذهن عموم مردم را دچار آشفتگی کردهاند.
این در حالی است که برآیند پژوهشهای روشمند و منضبط قرآنی و حدیثی، باور به چشمزخم را تأیید نمیکند. برای داوری منصفانه، باید با معیارهای اعتبارسنجی منبعی، سندی و متنی یکبهیک به سراغ مصادیق رفت. روشن است که از منظر تجربی، هیچ پژوهشی اثر چیزی به نام چشمزخم را تأیید نکرده است. همچنین از منظر قرآنی نیز هیچ پشتوانه معتبری برای این باور وجود ندارد. پیوند دادن آیه «وَإِن یَکاد...» با دفع چشمزخم تنها بر نقلهای سست (مانند گزارش منسوب به کلبی) و پیشفرضهای تفسیری برخی مفسران تکیه دارد. روایت منسوب به حسن بصری نیز از حیث رجالی و تاریخی محل خدشه است و حجیت لازم را ندارد.
بررسیهای حدیثی نیز همین نتیجه را تقویت میکند. گزارشهای مربوط به چشمزخم در منابع متقدّم شیعه اندک است و گسترش آن عمدتاً از مسیر آثاری چون طبّ الأئمّه، مکارم الأخلاق و متون متأخّری مانند مصباح کفعمی و بحارالأنوار رخ داده است؛ بخشی از این گزارشها از میراث اهلسنّت اقتباس شده و بخشی دیگر نیز اصلاً به معصوم مستند نیست. غالب این روایات مرسل یا ضعیفاند و در متن دچار مشکلات جدی فقهالحدیثی هستند. حتی آن یک روایت نسبتاً معتبر نیز دلالت روشنی بر مدّعای چشمزخم ندارد.
در نهایت باید گفت «چشمزخم» نه پشتوانه تجربی دارد، نه اعتبار قرآنی و نه استناد حدیثی معتبر. این باور بیش از آنکه ریشه در دین داشته باشد، احتمالا برآمده از انگارههای عامیانه بوده است. لذا شایسته نیست باور به چشم زخم بهعنوان یک آموزه قطعی اسلامی در جامعه ترویج شود.
مجموعه مقالات زیر برای بررسی پژوهشگران پیشنهاد میشود:
1. بررسی مبانی قرآنی اعتقاد به چشمزخم [دانلود مقاله]
اسماعیل اثباتی در این پژوهش نشان میدهد که هیچیک از آیات ادعاشده دلالتی بر صحت باور به چشمزخم ندارند. به باور او، تفسیرهای موجود بیشتر متأثر از پیشفرضهای مفسران بوده و هیچ روایت تفسیری معتبری نیز درباره شأن نزول این آیات در ارتباط با چشمزخم وجود ندارد. همچنین هیچ دلیل قابل اعتمادی مبنی بر اینکه خواندن یا همراه داشتن برخی آیات مانع چشمزخم شود، یافت نشده است.
------------
۲. بررسی مبانی روایی باور به چشمزخم [دانلود مقاله]
این مقاله بیان میکند که روایات مربوط به چشمزخم در منابع متقدّم شیعی بسیار اندک است. گسترش این روایات بیشتر از طریق آثاری مانند *طبّ الأئمّه(ع)* و *مکارم الاخلاق* بوده که بسیاری از آنها از منابع اهلسنّت وارد شده و یا اساساً به معصومین مستند نیستند. عمده این روایات از نظر سندی ضعیفاند و تنها یک روایت صحیحالسند درباره چشمزخم وجود دارد که آن هم دلالت روشنی ندارد.
------------
۳. گستره اثر چشمزخم از نگاه روایات فریقین [دانلود مقاله]
در این تحقیق، اثباتی نشان میدهد که تمام روایاتی که چشمزخم را عامل اصلی مرگومیر یا شکستها معرفی میکنند، از نظر سندی ضعیف و غیرقابل اعتمادند. او همچنین احتمال تأثیرپذیری این باورها از فرهنگ زمانه را پررنگ میداند.
------------
۴. بررسی و تحلیل روشهای مقابله با چشمزخم در روایات شیعه [دانلود مقاله]
در این مقاله، دعا و ارتباط با خدا بهعنوان اصلیترین روش مقابله با چشمزخم معرفی شده است. با این حال، بیشتر دعاها و تعویذهای نقلشده دچار ضعف سندی و متنیاند. گسترش این ادعیه بیشتر در آثاری چون «طبّ الأئمّه(ع)»، «مکارم الاخلاق» و منابع متأخّر مانند «مصباح کفعمی» و «بحارالانوار» دیده میشود و بخشی از آنها نیز از منابع اهلسنّت اقتباس شدهاند.
------------
۵. واکاوی مبانی نقلی اعتقاد به تأثیر آیۀ «وَ إِن یَکاد» [دانلود مقاله]
این پژوهش به ریشهیابی باور عمومی درباره آیۀ پایانی سوره قلم میپردازد. شهرت این آیه بهعنوان حرز دفع چشمزخم عمدتاً به روایت منسوب به کلبی بازمیگردد که معتبر نیست. در منابع شیعی معتبر، این آیات بیشتر با موضوع امامت مرتبط دانسته شدهاند. همچنین روایت منسوب به حسن بصری که این ارتباط را تأیید میکند، از نظر سندی ضعیف و فاقد حجیت است.
------------
۶. آسیبشناسی پدیده چشمزخم در جامعه اسلامی [دانلود مقاله]
احمد زارع زردینی، اصغر کریمی رکنآبادی و نعمتالله بهرقم در این مقاله، چشمزخم را از منظر آسیبشناسی اجتماعی و قرآنی بررسی کردهاند. نتیجه پژوهش نشان میدهد که این باور ریشه در فرهنگهای عامیانه دارد و قرآن در برابر آن سکوت اختیار کرده است. نسبت دادن زوال نعمت به چشمزخم خطاست؛ چرا که قرآن عوامل واقعی آن را کفران نعمت، اسراف، غرور و تکبّر معرفی کرده است.
------------
۷. اعتبارسنجی روایت حسن بصری در کارآمدی آیۀ «وَ إِن یَکاد» [دانلود مقاله]
حبیبالله حلیمی جلودار و فاطمه قربانی لاکتراشانی در این مقاله نشان میدهند که نسبتدادن دفع چشمزخم به آیۀ «وَ إِن یَکاد» تنها بر پایه روایتی ضعیف از حسن بصری استوار است. این روایت نه تنها فاقد اعتبار رجالی است، بلکه پیش از قرن ششم هجری نیز هیچ نشانی از آن در منابع وجود ندارد. گسترش این روایت بیشتر از مسیر تفاسیر اهلسنّت بوده و بعدها به تفاسیر شیعه نیز راه یافته است.
